Wierz Duńczykowi, nie Polakowi – czyli o tym, kto jeszcze ufa ludziom

Jeśli wierzysz, że większości ludzi można ufać, to – gratulacje – prawdopodobnie jesteś Duńczykiem. 74 procent mieszkańców Danii wierzy, że obcy człowiek nie próbuje ich oszukać, a w ich społeczeństwie zaufanie jest równie naturalne jak kawa o siódmej rano. Zaraz za nimi plasują się Norwegowie (72%) i Finowie (68%), czyli Skandynawia w pełnej formie – zimna, uporządkowana, ale ufająca jak nigdzie indziej.

Zaufanie to nie tylko emocja, to waluta społeczna. Buduje instytucje, napędza gospodarkę, tworzy społeczeństwo, w którym drzwi zamyka się raczej przed wiatrem niż przed człowiekiem. W krajach nordyckich społeczne spoiwo ma strukturę stali: niska korupcja, przejrzystość władzy i dobrze naoliwiona opieka społeczna. Innymi słowy – jeśli ktoś cię tam oszuka, to pewnie turysta.

Polska? W strefie podejrzeń. Złoty środek anglosfery

I tu wchodzimy my, cała na nieufności. Według badania Integrated Values Surveys, Polska znalazła się dopiero na 38. miejscu na świecie. Zaledwie 24 procent ankietowanych Polaków twierdzi, że większości ludzi można ufać. Pozostałe 76 procent najwyraźniej zakłada, że świat jest z natury podejrzany – a sąsiad to potencjalny oszust, chyba że udowodni, iż nie jest.

Czemu tak jest? Autorzy raportu wskazują dwa powody: rosnące nierówności i dramatyczną polaryzację polityczną. Mówiąc prościej – dzielą nas pieniądze, a resztę dobija telewizja.

CYNICZNYM OKIEM: W Polsce ufamy tylko wtedy, gdy mamy paragraf, paragon albo strach przed sądem.

Kraje anglojęzyczne wypadają umiarkowanie. Nowa Zelandia (57%) i Australia (49%) są w średniej globalnej, zaufanie wciąż tam działa, choć nieco chrupie. Dalej w dół stawki – Kanada (47%), Wielka Brytania (43%) i USA (37%), gdzie paranoja stała się nowym patriotyzmem.

W Stanach Zjednoczonych trudno ufać sąsiadowi, skoro połowa kraju jest przekonana, że druga połowa chciałaby zniszczyć demokrację. W tym sensie Ameryka przypomina Polskę z większym budżetem – ufamy sobie tylko do momentu głosowania.

Europa Zachodnia też trzeszczy

Zachód przestał być jednolity nawet w zakresie zaufania. Szwajcarzy (59%) i Holendrzy (57%) wciąż ufają – może dlatego, że mają na to środki. Ale dalej widać rozpad: Niemcy (42%), Francuzi (26%) i Włosi (27%) coraz częściej trzymają portfele bliżej serca.

Kiedyś Zachód był wzorem socjalnego kontraktu, dziś jest raczej kontraktem z klauzulą nieufności. Każdy czeka, aż ktoś inny pierwszy złamie zasady.

Na dole świata – brak złudzeń

Najmniej ufają mieszkańcy Ameryki Łacińskiej i Bliskiego Wschodu. Peru i Nikaragua (4%), Kolumbia (5%) i Ekwador (6%) tworzą globalną strefę podejrzeń, której dorównują Irak (11%), Liban (10%) i Egipt (7%). Tam zaufanie wyparowało po dekadach wojen, niestabilności i korupcji.

Dla społeczeństw, które zmieniają rządy częściej niż warunki pokojowe, zaufanie jest luksusem – a luksusy w kryzysie się nie utrzymują.

Dlaczego to wszystko ma znaczenie?

Zaufanie to cichy silnik nowoczesnych społeczeństw. Trzeba go tylko raz zepsuć, żeby potem przez pokolenia naprawiać. Kraje nordyckie pokazują, że im więcej przejrzystości, tym większa gotowość do współpracy. W krajach takich jak Polska – odwrotnie: im bardziej podzielony naród, tym większe wrażenie, że każdy gra na siebie.

Nieufność staje się nie tylko cechą narodową, ale też systemową wadą gospodarki. Tracimy nie na złodziejach, ale na wzajemnym podejrzeniu. Bo kto zaufa wspólnikowi, jeśli ten może się okazać wyborcą drugiej strony?

CYNICZNYM OKIEM: Zaufanie to towar, którego nie da się zadekretować ustawą. A im częściej rząd mówi „ufajcie nam”, tym szybciej wszyscy sięgają po kalkulator.

Wyniki rankingu nie są przypadkiem. Tam, gdzie instytucje działają dla ludzi, ludzie wierzą w ludzi. Tam, gdzie rządzi chaos i emocje, zaufanie umiera pierwsze. Niemcy, które jeszcze trzymają się równowagi, mają 42 procent zaufania. Polska – połowę tego.

To nie tylko smutna statystyka, ale i prognoza. Bo społeczeństwo, które nie ufa, nie współpracuje. A kraj, który nie współpracuje, nie rozwija się – nawet jeśli ma strategiczne położenie i sporo powodów do dumy.

Może więc, zanim zaczniemy się licytować, kto jest bardziej patriotą, warto zapytać: czy w ogóle siebie słuchamy?

Jeśli nie – to jeszcze długo pozostaniemy społeczeństwem, które wierzy w Boga, w demokrację i w prawo, ale nie wierzy w człowieka.