Nowy rok w Chinach przyniósł nie podwyżkę płac, lecz… podwyżkę podatków na antykoncepcję. Od 1 stycznia 2026 roku prezerwatywy i środki antykoncepcyjne objęto 13‑procentowym podatkiem VAT, po raz pierwszy od trzech dekad. W ten sposób władze próbują skłonić społeczeństwo do tego, czego ono coraz mniej chce: rodzenia dzieci.
CYNICZNYM OKIEM: Komunistyczna Partia Chin uznała, że najlepszą polityką prorodzinną jest zniechęcenie do zapobiegania.
Od jednego dziecka do żadnego
W 1980 roku Pekin wprowadził politykę jednego dziecka, którą utrzymywał przez 35 lat. Dziś mierzy się z odwrotnym problemem – z pokolenie bez chęci do posiadania dzieci.
W latach 90. każde małżeństwo miało statystycznie ponad 2,5 dziecka. W 2023 roku współczynnik urodzeń spadł poniżej jednego dziecka na kobietę. Oznacza to, że społeczeństwo kurczy się w tempie bezprecedensowym – według prognoz demografa Thomasa Kolbego Chiny stracą 20 proc. ludności w ciągu trzech dekad.
Podobny trend widać w całej Azji Wschodniej. Korea Południowa notuje rekordowo niski wskaźnik 0,72, Singapur 0,97, a nawet Indie – które właśnie wyprzedziły Chiny pod względem ludności – spadły do poziomu 1,9 dziecka na kobietę.
W Chinach jednak problem ma wymiar nie tylko demograficzny, ale ustrojowy. Społeczeństwo starzeje się szybciej, niż państwo się demokratyzuje. To koszmar dla systemu, który swoje rządy legitymizował ekonomicznym wzrostem – a ten potrzebuje siły roboczej, której już nie ma.
Fiskalny sposób na płodność
Pomysł z opodatkowaniem środków antykoncepcyjnych to kolejny rozdział kampanii „Pozytywne Małżeństwo i Narodziny”, ogłoszonej podczas grudniowego Centralnego Spotkania Roboczego ds. Gospodarki.
Władze w 2024 roku wprowadziły roczną dopłatę do opieki nad dziećmi, zwolnioną z podatku, oraz programy edukacyjne w szkołach i na uniwersytetach, gdzie młodzieży tłumaczy się, że „miłość, małżeństwo i rodzina to wartość narodowa”.
Zachętą nie są już tylko zasiłki, ale też poczucie obowiązku wobec państwa. Chińskie media państwowe otwarcie piszą o „patriotycznym wymiarze macierzyństwa” i „odrodzeniu narodu poprzez płodność.”
Nowa danina na antykoncepcję jest więc gestem symbolicznym, ale i narzędziem presji społecznej. Jeśli prezerwatywa czy tabletka kosztują więcej, państwo liczy, że więcej młodych zada sobie pytanie, czy przypadkiem nie lepiej „zaryzykować” dziecko.
CYNICZNYM OKIEM: kiedyś w Chinach karano za drugie dziecko, dziś – za jego brak.
Cywilizacja, która nie chce się reprodukować
Problem Pekinu nie jest odosobniony. Fala demograficznego spadku ogarnęła cały rozwinięty świat. W Europie, Azji i Ameryce Północnej wskaźniki płodności spadły poniżej poziomu zastępowalności pokoleń.
W Stanach Zjednoczonych współczynnik narodzin od 1972 roku pozostaje poniżej poziomu 2,1 i w 2023 roku osiągnął historyczne minimum – 1,62. Japonia tonie w stagnacji, a wschodnioazjatyckie metropolie przypominają społeczne laboratoria przyszłości, w których każdy ma wszystko – oprócz następcy.
Socjolodzy tłumaczą to połączeniem czynników ekonomicznych i kulturowych: kosztem edukacji, brakiem stabilności zatrudnienia, rosnącymi oczekiwaniami wobec partnerstwa i powolnym zanikiem zaufania do instytucji małżeństwa. W Chinach wszystkie te zjawiska są spotęgowane przez dziedzictwo jednego pokolenia singli, rozpieszczanych przez rodziców i przerażonych odpowiedzialnością.
Koszt wychowania: największy lęk młodych
Dla chińskich millennialsów wizja zakładania rodziny nie oznacza radości, lecz ryzyko finansowego samobójstwa. Koszt wychowania jednego dziecka w dużym mieście – według krajowego urzędu statystycznego – odpowiada nawet 20‑krotności średniorocznych zarobków.
Do tego dochodzi brak stabilnych mieszkań, przeciążony system edukacji i kultura pracy, w której „dzień wolny” jest raczej mitem niż prawem.
Państwowe kampanie, w których uśmiechnięte pary spacerują z wózkami po parkach, zderzają się więc z realnością: młodzi Chińczycy nie mają już siły ani ochoty pomnażać liczby obywateli.
CYNICZNYM OKIEM: Państwo Środka może nauczyć dzieci patriotyzmu, ale najpierw musiałoby sprawić, by ktoś chciał je mieć.
Globalna cisza w kołyskach
Według danych ONZ tylko 4% światowej populacji żyje w krajach o współczynniku dzietności powyżej pięciu dzieci na kobietę, a wszystkie te państwa znajdują się w Afryce. Nawet tam obserwuje się trend spadkowy.
W skali planety ludzkość zbliża się do demograficznego punktu zwrotnego – po raz pierwszy w historii liczba urodzeń zaczyna systematycznie spadać. W 2050 roku Afryka będzie kontynentem młodości, a Azja – kontynentem emerytów.
Dla Chin to bomba z opóźnionym zapłonem. Malejąca populacja oznacza kurczący się rynek wewnętrzny, deflację i spadek innowacyjności. Pekin próbuje już kompensować tę lukę subsydiami eksportowymi i drukiem pieniądza, ale to środek doraźny – bez dzieci nie ma przyszłości, nawet dla planu pięcioletniego.
Polityka fiskalna jako kontrola kultury
Wyższy podatek na antykoncepcję nie uratuje demografii, ale doskonale wpisuje się w filozofię chińskiego państwa: sterować społeczeństwem także poprzez portfel.
Beijing nie tyle „zachęca do rodzicielstwa”, co reguluje prywatność ekonomią. Każdy wybór – od uczuciowego po prokreacyjny – staje się przedłużeniem planu gospodarczego.
Ostateczny efekt może być odwrotny do zamierzonego: jeszcze większy bunt młodego pokolenia, które już teraz woli mieć psa niż dziecko.
CYNICZNYM OKIEM: Jeśli podatkiem dało się w Chinach kontrolować import, eksport i internet, dlaczego nie spróbować opodatkować także miłości?
W czasach Mao urodzenie dziecka było obowiązkiem wobec Partii. W epoce Xi Jinpinga – staje się patriotyczną misją ratowania narodu przed starością. Podatek na antykoncepcję to nie tyle ekonomiczny manewr, ile polityczny akt desperacji.
Bo jeśli w kraju 1,4 miliarda ludzi trzeba nakładać VAT na prezerwatywy, żeby przypomnieć o biologii – to znak, że największe imperium świata staje się ofiarą własnej logiki planowania.
