Skóra ma naturalny filtr przeciwsłoneczny. Oto jak go aktywować wiosną

Każdej wiosny powtarza się ten sam rytuał – półki drogeryjne zapełniają się kremami z filtrem, a dermatolodzy przypominają o konieczności smarowania się przy każdym wyjściu z domu. Tymczasem ludzka skóra dysponuje własnym, ewolucyjnie doskonalonym mechanizmem ochrony przed promieniowaniem ultrafioletowym, który aktywuje się stopniowo pod wpływem regularnej ekspozycji na słońce. Niektórzy badacze twierdzą wprost, że codzienne stosowanie kremów z filtrem może ten mechanizm sabotować – czyniąc skórę bardziej podatną na oparzenia w momentach, gdy zapomnimy o nałożeniu preparatu.

Wymowne zdjęcie w przeglądzie naukowym opublikowanym w Experimental Dermatology pokazuje ramię wystawione na słońce krótko po zdjęciu gipsu – czerwona, poparzona skóra idealnie wypełnia miejsce, gdzie gips wcześniej zakrywał dłoń i przedramię, podczas gdy reszta ręki nie wykazuje żadnych oznak działania promieni.

Ta różnica to dowód na istnienie fotoadaptacji – procesu, w którym skóra dostosowuje się do poziomu ekspozycji słonecznej wynikającej z codziennej rutyny. Frank de Gruijl, emerytowany profesor nadzwyczajny dermatologii i autor wspomnianego przeglądu, wyjaśnia to wprost: „Sugeruje to, że skóra dostosuje się do ekspozycji słonecznej wynikającej z Twojej codziennej rutyny”.

Melanina jako mikroskopijny parasol

To, co postrzegamy jako zwykłą opaleniznę, jest w rzeczywistości efektem skomplikowanego procesu budowlanego toczącego się wewnątrz skóry. Gdy promienie słoneczne padają na naskórek, komórki barwnikowe zwane melanocytami rozpoczynają intensywną produkcję melaniny – ochronnego pigmentu pakowanego w małe struktury, które wędrują na powierzchnię skóry. Naukowcy nazywają je „czapami nadjądrowymi” – mikroskopijnymi tarczami, które pochłaniają promieniowanie ultrafioletowe i rozpraszają je w postaci ciepła, jednocześnie chroniąc DNA komórek przed uszkodzeniem. Dodatkową warstwę obrony stanowi mikroskopijne pogrubienie zewnętrznej warstwy naskórka.

Efekty tego procesu trudno ująć w precyzyjnych liczbach, ale można je zaobserwować na skórze osób pracujących na zewnątrz na całym świecie. Metaanaliza opublikowana w European Journal of Cancer przyniosła odkrycie, które powinno dać do myślenia zwolennikom bezwzględnej ochrony przeciwsłonecznej. Choć sporadyczne oparzenia słoneczne – na przykład podczas zimowych wakacji na plaży – zwiększają ryzyko czerniaka, wśród osób z przewlekłą, zawodową ekspozycją na słońce zaobserwowano odwrotną, ochronną zależność. Regularny kontakt ze słońcem wywołuje inną reakcję biologiczną niż weekendowe opalanie raz na kilka miesięcy.

„To istotnie chroni przed ekspozycją na wysokie dawki” – potwierdził de Gruijl.

„Nawet w nieopalonej skórze zmiany immunologiczne i dalsze procesy – na przykład wzmocniona naprawa DNA – sprawiają, że skóra jest mniej wrażliwa i mniej podatna na uszkodzenia”.

CYNICZNYM OKIEM: Przemysł kosmetyczny sprzedaje ci ochronę przed słońcem za 150 złotych za tubkę, podczas gdy twoja skóra oferuje ją za darmo – wystarczy wychodzić z domu częściej niż raz w tygodniu.

Nawet ciemna karnacja nie chroni bez treningu

Przekonanie, że osoby o ciemnej karnacji nie muszą się martwić o oparzenia, jest mitem. Zimą melanocyty stają się mniej aktywne u osób, które nie przebywają regularnie na zewnątrz. Nawet osoba o bardzo ciemnej karnacji może ulec poparzeniu po długotrwałej ekspozycji na słońce następującej po miesiącach spędzonych w pomieszczeniach.

„Doznają oparzeń słonecznych, ponieważ nie mają w naskórku wystarczającej ilości melaniny ani melanocytów, które mogłyby ich chronić” – wyjaśnił dr Michael Holick, ekspert od witaminy D oraz profesor fizjologii i biofizyki.

„Ale gdy tylko zostaną wystawieni na działanie światła słonecznego, natychmiast zaczynają ją wytwarzać”.

Holick zainteresował się rolą skóry jako naturalnego filtra z bardzo konkretnego powodu – chciał pomóc pacjentom zmaksymalizować produkcję witaminy D. Ten hormon, wytwarzany głównie poprzez ekspozycję na słońce, wspiera zdrowie kości, a jego niski poziom jest powiązany z chorobami autoimmunologicznymi, cukrzycą typu 2, chorobami serca i niektórymi nowotworami. Nadmierne stosowanie kremów z filtrem może paradoksalnie przyczyniać się do niedoborów witaminy D – substancji, której deficyt dotyka coraz większą część populacji prowadzącej życie głównie w zamkniętych przestrzeniach.

Im więcej melaniny produkuje dana osoba, tym większą ma naturalną ochronę. Osoby o jasnej karnacji, z blond lub rudymi włosami oraz niebieskimi lub zielonymi oczami spalają się szybko i wolniej budują tolerancję. Prawie połowa Amerykanów znajduje się w środkowym zakresie skali fototypów skóry Fitzpatricka, która szacuje wrażliwość na słońce na podstawie odcienia skóry i historii opalania – choć badacze zastrzegają, że sam kolor skóry nie determinuje reakcji na promienie.

Ryzyko raka skóry jest ogólnie niższe u osób o ciemniejszej karnacji, nie tylko ze względu na pigmentację, ale także z powodu różnic w sposobie, w jaki skóra reaguje na uszkodzenia DNA i jak je naprawia. Niezależnie od tych różnic, osoby z typami skóry dwa, trzy, cztery i pięć mogą budować tolerancję na słońce – stwierdził Holick.

Pięć minut dziennie zamiast pół tubki kremu

Strategia stopniowej ekspozycji stoi w sprzeczności z oficjalnymi wytycznymi American Academy of Dermatology Association, które zalecają stosowanie filtrów z SPF 30 lub wyższym przy każdym wyjściu na zewnątrz, o każdej porze dnia i przez cały rok. Amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków jest nieco bardziej zniuansowana – sugeruje filtry jako element szerszej strategii, jednocześnie przyznając, że niektóre kremy mogą zawierać składniki szkodliwe dla zdrowia.

Nie istnieją uniwersalne wytyczne dotyczące bezpiecznej ekspozycji, ponieważ każda osoba i każdy dzień są inne. Holick, który zna reakcje własnej skóry, wie na przykład, że musi ograniczyć wizytę w południe na Cape Cod w czerwcu do mniej niż 30 minut. Jego ogólne zalecenie to krótkie, codzienne ekspozycje na słońce – około pięciu do dziesięciu minut – optymalizujące produkcję witaminy D. Pomógł opracować aplikację o nazwie dminder, która personalizuje czas przebywania na słońcu w zależności od miejsca zamieszkania.

Indeks UV jest przydatnym przewodnikiem – ponieważ jest skalą liniową, wzrost z trzech do siedmiu oznacza podwojenie intensywności promieniowania. Skóra potrzebuje wówczas około dwa razy większej ochrony lub spali się w czasie o połowę krótszym, jeśli nie została wcześniej zaadaptowana.

De Gruijl zwraca uwagę, że ryzyko wzrasta, gdy ludzie spędzają na słońcu więcej czasu niż zwykle – na przykład opalając się lub pracując w ogrodzie wczesną wiosną, zanim skóra zdąży się przystosować. Jego rada jest prosta: monitoruj swoją skórę, stopniowo zwiększaj ekspozycję każdego dnia i daj skórze czas na adaptację.

CYNICZNYM OKIEM: Natura pracowała nad filtrem przeciwsłonecznym kilkaset tysięcy lat. Branża kosmetyczna pracuje nad swoim od kilkudziesięciu – i jest przekonana, że wie lepiej.

„Stosowanie filtrów przeciwsłonecznych codziennie nie jest moim zdaniem wskazane. Nie pozwoli to skórze na odpowiednią adaptację i tym samym uczyni ją bardziej podatną na oparzenia słoneczne w momentach, gdy zapomni się o nałożeniu kremu” – podsumował de Gruijl.

„Najwyraźniej natura opracowała lepszą strategię”.

Wiosna jest idealnym momentem, by zacząć korzystać z tego, co ewolucja dała nam za darmo. Kilka minut dziennie na świeżym powietrzu, stopniowe zwiększanie dawki i uważna obserwacja własnej skóry – to przepis prostszy niż instrukcja na tubce kremu z filtrem SPF 50, a być może skuteczniejszy niż cokolwiek, co znajdziemy na drogeryjnej półce.