Żyjemy w erze, w której technologia sztucznej inteligencji coraz śmielej wkracza w nasze codzienne życie, szczególnie w formie chatbotów i AI asystentów – inteligentnych towarzyszy, z którymi młode pokolenie nawiązuje interakcje tak naturalne, jak z ludźmi. To właśnie zjawisko uczłowieczania maszyn, jak zauważa dr Ada Florentyna Pawlak – antropolożka technologii i prawniczka – może wywołać głęboką transformację całego systemu wartości młodych ludzi, a nawet samych struktur językowych i poznawczych.
Zakochiwanie się w botach – symptom przesuwającej się normy
Kiedy słyszymy o osobach, które „zakochały się” w chatbocie albo nawet „zaręczyły się” z AI companion, mówi nam to wiele o obecnym stanie kultury.
Dr Pawlak twierdzi, że to przede wszystkim sygnał bardzo poważnego osłabienia naszej odporności psychicznej na krytykę, lęku przed odrzuceniem i zranieniem. To zjawisko ma swoje źródła w doświadczeniach dorastania w epoce mediów społecznościowych, gdzie króluje hejt, zazdrość i zjawiska takie jak ghosting (nagłe zerwanie kontaktu).
To także efekt zaniedbań kulturowych i systemowych – brak edukacji, regulacji i świadomego kształtowania zdrowych relacji międzyludzkich. Współczesna kultura indywidualizmu i kapitalizmu produkuje społeczeństwo konkurencji, separacji i wiecznego nienasycenia, gdzie dobrostan psychiczny i trwałość wspólnoty schodzą na dalszy plan.
CYNICZNYM OKIEM: Czy naprawdę zdziwienie, że młodzi uciekają w świat cyfrowych towarzyszy? W końcu w realnym świecie ryzyko odrzucenia jest olbrzymie, a wskaźniki samotności i alienacji rosną. Chatbot to ucieczka od brutalności ludzkich więzi – cyfrowa proteza, która jednak kreuje nową rzeczywistość psychiczną i kulturową, której konsekwencje dopiero poznajemy.
Rewolucja empatyczna i ewolucja języka – nowe style poznania
Zdaniem Pawlak, uczłowieczanie chatbotów zapoczątkuje w młodym pokoleniu rewolucję empatyczną oraz głęboką transformację systemu wartości. Młodzież będzie inaczej postrzegać miłość, przyjaźń i odpowiedzialność.
Możliwe, że pojawią się nowe kategorie gramatyczne, które wyrażą stopnie realności przeżywanych doświadczeń – rozróżnienie między tym, co rzeczywiste, a co sztuczne. Zmieni się również sposób opowiadania historii, który przeniesie się w stronę form bardziej dialogicznych, konwersacyjnych, opartych na pytaniach, odpowiedziach i reakcjach, co wpływa na zatarcie linii między stylem mówionym a pisanym.
Narracje będą kształtowane przez takie formy jak „chat fiction” czy memetykę platform, a rytm pytanie-odpowiedź stanie się podstawą nowej narracyjnej estetyki.
Prawdopodobnie ujrzymy nowe formy myślenia, które będą wynikiem interakcji człowieka z AI – myślenie duetowe, a nie samodzielne.
Rodzi się obawa, że rosnące różnice w umiejętnościach korzystania z AI – zwłaszcza w zakresie tzw. „promptowania” – pogłębią nierówności społeczno-ekonomiczne, tworząc nowe podziały w kompetencjach poznawczych i narracyjnych.
CYNICZNYM OKIEM: Szaleństwo ery cyfrowej nie polega wyłącznie na błyskotliwych algorytmach, ale także na tym, że nieliczni będą potrafili wykorzystać ich potencjał, tworząc filozoficzny realny podział na „tych, którzy potrafią mówić z maszyną” i tych, którzy zostaną w cieniu cyfrowej rewolucji. To nowa wersja cyfrowego feudalizmu.
Edukacja i świadomość kluczem do zdrowej integracji AI
Dr Pawlak podkreśla, że bezpłatna i powszechna edukacja na temat sztucznej inteligencji i „sztucznej empatii” jest dziś najważniejszym wyzwaniem. Wiedza ta powinna docierać nie tylko do dzieci i młodzieży, lecz również do rodziców i opiekunów, aby mogli świadomie towarzyszyć młodym w ich emocjonalnych migracjach w cyfrowe światy.
Nowocześni AI asystenci niosą ze sobą potencjał wspierania zdrowia psychicznego i społecznego dobrostanu – ale trzeba jasno podkreślić, że powinni być jedynie uzupełnieniem ludzkich relacji, a nie ich pełnym zastępstwem.
Antropologia technologii – eksploracja nowych emocjonalnych rytuałów
Antropologia technologii traktuje sztuczną empatię jako fascynujące pole badawcze. Młode pokolenie, tzw. AI-natives, uczy się rozmawiać i opowiadać historie poprzez interakcję z bytami nieludzkimi. Ta dziedzina eksploruje między innymi takie zjawiska jak:
- „inicjacja AI” – pierwsze kontakty z cyfrowym towarzyszem (około 13. roku życia);
- codzienne „bonding rituals” – rytuały łączności z AI;
- „digital mourning” – żałoba po „śmierci” AI kompana;
- oraz „upgrade celebrations” – celebrowanie aktualizacji i ulepszeń AI.
Ekspertyza neuroantropologiczna bada natomiast, jak długotrwała interakcja z AI zmienia funkcje i struktury mózgu człowieka.
Pojawia się pytanie, jak sztuczna empatia wpłynie na język – zarówno w narracji, pragmatyce, jak i w stylu wypowiedzi – oraz na same schematy myślenia, epistemologię i procesy pamięciowe czy planowania?
Wyzwaniem jest tempo postępu technologicznego, które często wyprzedza naukowe badania i sprawia, że wyniki badań mogą stać się nieaktualne jeszcze przed publikacją.
Dr Ada Florentyna Pawlak, antropolożka technologii, prawniczka i historyczka sztuki, zaprasza nas do refleksji nad tym, jak nowa era AI i sztucznej empatii nie tylko zmienia technologię, ale też redefiniuje nasze emocje, język i sposób bycia w świecie.
