Mikroplastik jest już wszędzie – w powietrzu, wodzie, żywności, a nawet w ludzkich narządach. Ale najnowsze badanie opublikowane w Nature Medicine przynosi odkrycie, które powinno zaniepokoić każdego: drobne fragmenty plastiku pokonują barierę krew-mózg i gromadzą się głęboko w tkance mózgowej. Co gorsza, u osób z demencją ich stężenie jest od trzech do pięciu razy wyższe niż w pozostałych próbkach.
Zespół kierowany przez profesora toksykologii Matthew Campena z Uniwersytetu Nowego Meksyku przebadał 52 podarowane ludzkie mózgi. Ślady polietylenu i innych polimerów znaleziono w każdej pojedynczej próbce. Porównanie materiału z różnych lat ujawniło gwałtowny wzrost stężenia plastiku – próbki z 2024 roku zawierały znacząco więcej zanieczyszczeń niż te z 2016 roku. Trend jest jednoznaczny i niepokojący.
Więcej artykułów w temacie mikroplastiku znajdziesz [TUTAJ]
Postrzępione płatki zamiast gładkich sfer
Naukowców zaskoczyło to, co zobaczyli pod mikroskopem elektronowym. Spodziewali się zgrabnych, okrągłych cząstek, tymczasem wiele odłamków miało postrzępione, przypominające płatki struktury. To nie jest wyłącznie kwestia estetyki – takie nierówne formy mogą wchodzić w interakcje z komórkami mózgowymi w zupełnie inny sposób niż gładkie mikrokulek.
„Za każdym razem, gdy draśniemy powierzchnię, odkrywamy całe mnóstwo pytań typu: «Och, czy to jest gorsze, niż myśleliśmy?»” – przyznał Campen.
Problem nie ogranicza się do mózgu. Wcześniejsze badania donosiły o pozostałościach plastiku w tętnicach, nerkach i łożyskach. W modelach mysich nawet krótkotrwała ekspozycja na cząstki syntetyczne prowadziła do stanów zapalnych w wielu narządach. Inny zespół wykrył mikroplastik w opuszce węchowej mózgu, co sugeruje, że fragmenty plastiku mogą przedostawać się do tkanki nerwowej wieloma drogami jednocześnie.
Nowe badania idą dalej – dowodzą, że cząsteczki osadzają się jeszcze głębiej, w korze czołowej.
CYNICZNYM OKIEM: Przez dekady produkowaliśmy plastik, jakby jutro nie istniało. Teraz okazuje się, że jutro istnieje – i jest wyłożone polietylenem, łącznie z naszymi mózgami.
Czy plastik powoduje demencję, czy demencja wpuszcza plastik?
To pytanie, na które nauka jeszcze nie potrafi jednoznacznie odpowiedzieć. Niektórzy eksperci wskazują, że osoby z demencją często mają uszkodzone systemy filtrowania w mózgu, przez co nie wiadomo, czy wyższa liczba cząstek przyczynia się do choroby, czy też pojawia się dlatego, że mózg po prostu nie potrafi ich skutecznie usuwać.
W badaniach na zwierzętach ekspozycja na mikroplastik została powiązana z niewielkimi zmianami w pamięci i oznakami wczesnego stresu komórkowego w niektórych regionach mózgu. Obserwatorzy uważają jednak, że może minąć wiele lat, zanim badania na ludziach wyjaśnią, czy fragmenty plastiku bezpośrednio wywołują problemy neurologiczne.
Co zaskakujące, badanie nie wykazało korelacji między poziomem mikroplastiku, a wiekiem, w którym zmarł dawca. Naukowcy planują dalsze dochodzenia, aby ustalić, kto może być bardziej narażony i jakie czynniki – wiek, stan zdrowia, styl życia – decydują o ilości plastiku trafiającego do organizmu.
Sama różnorodność tworzyw sztucznych komplikuje sprawę. Polistyren, polipropylen, polietylen – każdy z nich degraduje się inaczej. Niektóre rozpadają się na mikroskopijne płatki, inne na włókniste nici, które mogą zaplątać się w tkankach. Różnice w kształcie, rozmiarze i składzie chemicznym mogą mieć kluczowe znaczenie dla stopnia wyrządzanych szkód.
Richard Thompson, profesor z Uniwersytetu w Plymouth, który jako pierwszy ukuł termin „mikroplastik”, zauważył, że powiązanie tych cząstek z konkretnymi skutkami zdrowotnymi jest ogromnym wyzwaniem naukowym. Biolodzy morscy dodają gorzką refleksję – wczesne ostrzeżenia o plastikowych odpadach w oceanach były w dużej mierze ignorowane, więc pilne środki dotyczące zdrowia ludzkiego mogą napotkać podobne przeszkody.
Brak szybkich rozwiązań, ale rosnąca świadomość
Przemysł oficjalnie uznaje problem. „Globalny przemysł tworzyw sztucznych wspiera pogłębianie naukowej wiedzy na temat mikroplastiku” – zadeklarowała Kimberly Wise White, wiceprezes ds. regulacyjnych i naukowych w American Chemistry Council.
Niektórzy zastanawiają się, czy przejście na pojemniki wielokrotnego użytku lub noszenie odzieży z włókien naturalnych może zmniejszyć ekspozycję. Naukowcy są sceptyczni – biorąc pod uwagę powszechność plastiku i sposób, w jaki cząstki rozprzestrzeniają się w powietrzu, żywności i wodzie, szybkich rozwiązań po prostu nie ma.
CYNICZNYM OKIEM: Przemysł „wspiera pogłębianie wiedzy” – czyli chętnie sfinansuje kolejne badanie, byle nie musieć zmieniać linii produkcyjnej. Strategia stara jak świat: badaj, dopóki nie musisz działać.
Eksperci wymieniają ulepszenia filtracji, zaostrzenie przepisów dotyczących odpadów przemysłowych, lepszy recykling i nowe materiały degradujące się w czystszy sposób jako potencjalne kierunki działań. Zaawansowane narzędzia obrazowania i analizy chemiczne, które stały się w ciągu ostatniej dekady znacznie bardziej precyzyjne, pomagają naukowcom zobaczyć to, co kiedyś było niewidoczne. Paradoksalnie – im lepsze narzędzia, tym bardziej niepokojący obraz się wyłania.
Międzynarodowe zespoły testują sposoby ograniczenia uwalniania plastiku do środowiska, a więcej badań klinicznych i długoterminowych badań kohortowych może wypełnić krytyczne luki w wiedzy. Eksperci podkreślają, że nie ma powodu do paniki, ale zalecają bycie poinformowanym.
Campen zauważył wprost – wraz ze wzrostem globalnej produkcji plastiku potrzebnych będzie więcej konkretnych kroków, aby zapobiec jeszcze wyższym poziomom tych cząstek w ludzkich mózgach w przyszłości. Głębsze zrozumienie tego, jak mikroplastik zakłóca pracę komórek mózgowych i naczyń krwionośnych, może otworzyć drzwi do profilaktyki – o ile te drzwi nie będą już wtedy wyłożone polipropylenem.
