W dobie coraz powszechniejszej krytyki systemów finansowych i rosnących nierówności społecznych dochodzimy do paradoksu, który na pozór wydaje się nie do rozwiązania: skoro pieniądz można tworzyć niemal bez ograniczeń, jeśli emisja pieniędzy w systemie bankowym jest paradoksalnie „nieskończona”, to dlaczego nie zniknęło ubóstwo?
To pytanie postawił sobie i jasno rozłożył na czynniki pierwsze prof. Jiang Xueqin w jednym z wykładów udostępnionych przez Prof. Jiang Clips. Zapraszając do historii pieniądza i bankowości, profesor snuje fascynującą, a zarazem cyniczną narrację o tym, jak współczesne mechanizmy finansowe i kwestie władzy prowadzą do zachowania iluzji niedoboru i ubóstwa mimo teoretycznej obfitości pieniędzy.
CYNICZNYM OKIEM: No bo przecież, jeśli masz nieograniczone “drukarki” pieniędzy, to dlaczego miliony ciągle zbierają się w kolejce po pomoc społeczną, a w bankach ciągle słyszysz o kryzysach? Być może dlatego, że to nie bogactwo jest problemem, lecz kontrola nad nim przez tych, którzy ustalają reguły gry.
Geneza i natura pieniądza: od złota do kontraktów
Jak wyjaśnia prof. Jiang na podstawie historii, pieniądz nie zrodził się z gospodarki, ale z potrzeby ułatwienia handlu przez kupców:
„Kupcy stawali się bogaci i zakładali banki, by gromadzić złoto i dawać za to kontrakty – potwierdzenia, które były wymienialne na to złoto na żądanie. To pozwoliło na łatwiejszą wymianę niż noszenie fizycznego metalu.”
To właśnie te kontrakty zaczęły krążyć jako wygodniejszy pieniądz – rodzaj „papierowych” pieniędzy, który formalnie reprezentował prawdziwą wartość.
Jednak banki szybko zaczęły dawać ich więcej, niż faktycznie miały złota. To jakby mieć 5 milionów złota, ale wyemitować potwierdzenia o wartości 10 milionów – tworząc pieniądz z niczego.
Profesor zwraca uwagę na fundamentalny problem rezerwy cząstkowej:
„Jeśli wszyscy klienci chcieliby jednocześnie wypłacić swoje złoto – bank by zbankrutował, bo rezerw jest za mało. To zjawisko nazywamy runem na bank.”
Dodatkowo pieniądze udzielane były jako pożyczki m.in. królowi i szlachcie, którzy nie zawsze spłacali długi, a często wojny były wymówką do niewypłacania pożyczek albo ich odebrania siłą.
Aby ograniczyć ryzyko, banki wraz z przemianami tworzyły kartelowe układy i coraz silniejszą współpracę, która ostatecznie dała początek bankowości centralnej – instytucji o ogromnej władzy finansowej.
Pieniądz jako władza i iluzja niedoboru
Jedną z kluczowych tez profesora jest właśnie ta, że pieniądz to kontrakt oparty na władzy i zaufaniu, który banki mogą drukować w sposób na pozór nieograniczony.
„Myślicie, że pieniądze są rzadkie. To jest wdrukowane wam od dzieciństwa. Ale pieniądze tak naprawdę są nieskończone, bo to po prostu liczba.”
Z tej perspektywy ubóstwo nie jest kwestią faktycznego braku pieniędzy czy dóbr, tylko efektem świadomego utrzymywania całego systemu na podstawie iluzji niedoboru – tak, aby ludzie pracowali i konkurowali o zasoby.
Prof. Jiang celnie komentuje, że kryzysy gospodarcze służą „niszczeniu nadmiaru” pieniądza, żeby pogłębić wrażenie deficytu środków i motywować do wysiłku ekonomicznego.
Kryzysy zmuszają ludzi do pracy, ponieważ inaczej złudzenie wartości pieniądza by zniknęło.
Dalej wyjaśnia również funkcję wojen:
„Wojny faktycznie niszczą bogactwo, co zwiększa percepcję rzadkości. Dzięki temu pieniądz zachowuje swoją wartość – choć tak naprawdę jest to tylko iluzja.”
Kulturowe i edukacyjne tło – praca ludzką wartością
W kontekście historycznym prof. Jiang pokazuje, że przez większość dziejów ludzkość funkcjonowała na bazie handlu barterowego, a pieniądz pełnił funkcję symboliczną, często związaną z regulacją relacji społecznych (np. odszkodowania).
Współcześnie zaś nasz świat funkcjonuje niczym wielka gra bodźców, w której prawdziwą, nie zdefiniowaną w liczbach wartością pozostaje praca ludzka – jedyna realna siła napędowa i fundament ludzkiej egzystencji.
W ten sposób prof. Jiang Clips odsłania przed nami rzeczywistość przeciwną do utrwalonego mitu o rzadkości pieniędzy i zasobów. Uczy, że nie brakuje pieniędzy, a ubóstwo i nierówności to sztuczne narzędzia utrzymania władzy i motywacji do pracy.
„Idea, że pieniądze są rzadkie to program mentalny wdrukowany przez tych, którzy kontrolują system. Gdyby pieniądze naprawdę były dostępne dla wszystkich, przestalibyśmy pracować.”
To prowokujące, cyniczne spojrzenie, które wymaga od nas odsłonięcia zasłony iluzji i pytania, jak bardzo gotowi jesteśmy zaakceptować, że świat, w którym żyjemy, to przemyślana konstrukcja oparta na kontroli i wyzysku pod płaszczykiem „wolnej gospodarki”.
Prof. Jiang Xueqin i Prof. Jiang Clips nie oferują prostych odpowiedzi, lecz wciągają w głęboką refleksję o naturze pieniądza, władzy i społeczeństwa, której mamy dziś większe niż kiedykolwiek znaczenie.
