W południowym Uzbekistanie, w oazie Bandikhan, ziemia skrywa coś, co może zmienić nasze rozumienie starożytnej urbanistyki Azji Środkowej. Chińsko-uzbecki zespół archeologiczny odkrył liczące 3000 lat miasto bogate w artefakty, stanowiące niegdyś kluczowy węzeł na legendarnym Jedwabnym Szlaku. Stanowisko Bandikhan II, zajmujące imponującą powierzchnię ponad 107 000 stóp kwadratowych, zostało wprawdzie pierwotnie zlokalizowane jeszcze w 1969 roku, ale właściwe wykopaliska rozpoczęły się dopiero w 2023 roku – ponad pół wieku czekania na moment, gdy łopaty wreszcie wbiły się w piasek.
Region Surkandaria, w którym leży stanowisko, od dawna słynie jako archeologiczny skarbiec skrywający liczne kurhany dawnych osad.
Tym razem jednak skala odkrycia przeszła oczekiwania. Archeolodzy odsłonili pozostałości wschodniego muru, liczne konstrukcje i połączone ze sobą pomieszczenia, a bogactwo znalezionych artefaktów pozwoliło zidentyfikować miasto jako należące do kultury Yaz – co pogłębia wiedzę o jej roli w starożytnej Baktrii.
Sypialnia z lampą sprzed trzech tysięcy lat
Jak dotąd zbadano zaledwie 3 229 stóp kwadratowych z całego terenu – to ułamek tego, co jeszcze czeka pod ziemią. Mimo to wykopaliska potwierdziły, że Bandikhan II jest największą i najlepiej zachowaną osadą w oazie, której fundamenty sięgają wczesnej epoki żelaza.
Dobrze zachowany mur wschodni ma przekrój w kształcie trapezu, demonstrując zaawansowane techniki budowlane. Wewnątrz odkryto pięć połączonych ze sobą pomieszczeń. Jedno z nich służyło jako sypialnia i zawierało niszę, w której umieszczano lampę – wniosek ten wyciągnięto na podstawie utwardzonego wnętrza wnęki, wskazującego na wielokrotne spalanie.
Wśród artefaktów znalazły się fragmenty ceramiki – dzbany o ostrym załomie brzuśca, misy i płaskodenne naczynia. Ich formy i zdobienia odpowiadały znaleziskom z innych stanowisk kultury Yaz, takich jak Kuchuktepa i Yaztepa. Bandikhan II wyróżnia się jednak brakiem półkolistych wież obronnych wzdłuż murów zewnętrznych, co stanowi istotną różnicę wobec podobnych miejsc.
CYNICZNYM OKIEM: Miasto odkryte w 1969 roku, a wykopaliska rozpoczęte w 2023. Nic tak nie przyspiesza archeologii jak pół wieku biurokracji i walka o granty.
Zbiór kamiennych narzędzi – płyt do mielenia, rozcieraczy, tłuczków i moździerzy – sugeruje, że ziarno było przetwarzane na miejscu. Odkryto również brązowe noże, groty strzał, a także muszle morskie, świadczące o dalekosiężnych kontaktach handlowych mieszkańców.
Odkrycia dostarczają kluczowych dowodów dla zrozumienia formy wczesnych miast-państw epoki żelaza w południowej Azji Środkowej oraz ewolucji układów urbanistycznych od epoki brązu do wczesnej epoki żelaza. Naukowcy planują rozszerzyć prace w nadchodzących sezonach, a w odpowiedzi na odkrycia ustanowiono dwutygodniowy program szkoleniowy dotyczący archeologii Jedwabnego Szlaku.
CYNICZNYM OKIEM: Zbadano trzy procent terenu i już ogłoszono sukces stulecia. Wyobraźnia podpowiada, co kryje pozostałe 97 procent – ale grant na to pewnie przyjdzie za kolejne pół wieku.
