Historia Richarda Sorgego to gotowy scenariusz filmu, którego nie wymyśliłby nawet Ian Fleming – choć próbował. Miał niemieckie korzenie, urodził się w rosyjskim Baku, pracował dla Stalina, spał z żoną niemieckiego ambasadora w Tokio i pił więcej niż wszyscy agenci Abwehry razem wzięci. To szpieg, który jednocześnie był geniuszem i swoim własnym sabotażystą. Gdyby nie jego roztargnienie, alkohol i pech, mógłby – dosłownie – zmienić bieg XX wieku.
A może już to zrobił.
22 czerwca 1941 roku Wehrmacht ruszył na Moskwę, dokładnie tak, jak przewidział agent o kryptonimie Ramsay. Tyle że Stalin jego meldunek wyrzucił do kosza, rycząc:
„Ten bękart, który za nasze pieniądze włóczy się po japońskich burdelach, śmie twierdzić, że Niemcy nas zaatakują?!”
Tak, przywódca ZSRR – ekspert od paranoi – nie uwierzył swojemu najlepszemu szpiegowi. Dopiero trzy lata po wojnie, gdy Sorge już wisiał na japońskiej szubienicy, sowieci przyznali: to on uratował Związek Radziecki od militarnej katastrofy.
Od Baku do Berlina – niemiecki rewolucjonista z kaukaskim temperamentem
Zanim został bogiem wywiadu, był tylko synem niemieckiego inżyniera Wilhelma Sorgego, który dorabiał się fortuny w naftowym Baku – ówczesnej mekkce zachodnich techników i kapitalistów. W domu małego Richarda pachniało ropą, kawą i herezją marksizmu. Jego wuj, Friedrich Sorge, był osobistym przyjacielem Marksa i Engelsa, więc rewolucja dosłownie płynęła w rodzinnych żyłach.
Młody Richard, wychowany wśród map, laboratoriów i idei, postanowił jednak nie filozofować, tylko działać. Gdy wybuchła I wojna światowa, zgłosił się na ochotnika – bohater i idealista w jednym mundurze. Kilka lat później był już inwalidą, z trzema palcami mniej, dwoma przetrąconymi nogami i Żelaznym Krzyżem na piersi. Wojna złamała mu kości, lecz uleczyła z patriotyzmu.
W szpitalu poznał rodzinę Gerlachów – marksistów z pasją – i przez ich córkę Christinę zakochał się w komunizmie. Od tego momentu wierzył już tylko w jedno: że historia to teatr, a rewolucja – jego jedyny scenariusz.
W służbie rewolucji – i własnych demonów
Po wojnie młody doktor ekonomii wstąpił do Komunistycznej Partii Niemiec, redagował gazety, agitował robotników, zdradzał żonę i system – wszystko z równą łatwością. W 1924 roku, gdy komunistyczne marzenie w Niemczech przepadło, wyjechał do Moskwy. Tam Komintern robił z idealistów żołnierzy Stalina.
Lenin już nie żył, ale jego duch unosił się w archiwach i notesach. Sorge – teraz już oficer GRU – przyjął obywatelstwo sowieckie i rozpoczął nową karierę: podwójnego agenta z poczuciem humoru i brawury.
Rozwiódł się z Christiną („niepewna ideologicznie”, jak napisano w raporcie Czeka) i poślubił baletnicę przetestowaną przez służby. Potem wyjechał do Chin jako rzekomy niemiecki dziennikarz, działając jednocześnie dla Moskwy. Szanghaj lat 30. był idealnym laboratorium szpiegów: pół kolonii, pół burdel, pełen zachodnich ambasadorów, rewolucjonistek i bandytów w eleganckich kapeluszach.
Tam Sorge nauczył się najważniejszej sztuki wywiadu: każda informacja ma cenę, a pożądanie jest krótszą drogą do prawdy niż lojalność.
Szanghaj: grzech, opium i informacje
Miał wszystkie przymioty literackiego szpiega – elokwencję, uśmiech i całkowitą pogardę dla bezpieczeństwa. W Szanghaju romansował z agentką Kuczynski (nazywaną „czerwonym wampem”), wspólnie z nią i amerykańską dziennikarką Agnes Smedley prowadził siatkę, która dostarczała raporty wprost z gabinetów Czang Kaj-szeka i doradców generała Stiwella.
Pił z wrogami, spał z ich żonami, a do Moskwy wysyłał meldunki jak listy miłosne – precyzyjne, pełne smaczków i śmiercionośnych faktów.
W końcu Stalin uznał, że ma dla niego misję większą niż wszystkie dotychczasowe: Japonia – kraj, gdzie każdy uśmiech znaczy coś innego niż wygląda.
Tokio – balet śmierci i wódki w kraju gejsz
Lato 1933 roku. Richard Sorge wyrusza w samobójczą misję – z komunisty ma stać się nazistą. Uczy się Mein Kampf na pamięć, nosi mundur ze swastyką i udaje wiernego hitlerowca. W Tokio ma budować wizerunek niemieckiego patrioty.
Jednocześnie sowietom przysięga lojalność.
W Japonii, kraju w którym szpiegów ścina się z uśmiechem, Sorge zamieszkał w dzielnicy między ambasadami Niemiec i ZSRR. Przez pierwsze dwa lata tylko obserwował, pił i udawał nudnego korespondenta. Podwójne życie było jego prawdziwym narkotykiem.
Był przyjacielem niemieckiego ambasadora Eugena Otta, jego doradcą, a także – co gorsza – kochankiem jego żony. Wiedział wszystko, łącznie z tym, kto i kiedy kłamie.
Wokół siebie stworzył sieć idealną: radiotelegrafista Clausen, fotograf Vukelić, japoński artysta Miyagi i najbardziej kluczowy sojusznik – Hozumi Ozaki, doradca samego premiera Japonii. Dzięki nim Sorge przesyłał do Moskwy raporty, które decydowały o strategii Kremla.
W 1936 roku doniósł o prawdzie, której nikt nie chciał znać: Japonia podpisała z Niemcami Pakt Antykominternowski. Potem ostrzegł o planowanych atakach na Mandżurię i Mongolię – dzięki temu Rosjanie mogli rozbić Japończyków nad Chałchyn-Goł.
Za każdym razem jego meldunki były bezbłędne.
Alkohol, kobiety i przypadek, który zmienia historię
Nawet geniusze mają swoje słabości. Sorge lubił pić do nieprzytomności, co – paradoksalnie – czyniło go mniej podejrzanym. Uchodził za nazistę o nieokrzesanym wdzięku i sprawił, że Japończycy uznali go za nieszkodliwego ekscentryka.
W liście do Moskwy pisał: „Życie w Japonii wymaga nie tyle odwagi, co trzeźwości – której mi zabrakło”.
Jednak to właśnie ta mieszanka brawury i szaleństwa wysłała go na szczyt. W czerwcu 1941 roku, podczas pijackiej nocy z niemieckim oficerem Abwehry, dowiedział się o terminie ataku na ZSRR. Depesza poszła do Moskwy – Stalin rozerwał ją na kawałki.
Trzy miesiące później, już po wybuchu wojny, Sorge zdobył wiadomość, która zmieniła wszystko: Japonia nie uderzy na ZSRR, dopóki Niemcy nie zdobędą Moskwy.
Ta informacja pozwoliła Żukowowi ściągnąć z Syberii bezpieczne dywizje i rzucić je na front pod Moskwą. Dzięki temu Armia Czerwona zatrzymała Wehrmacht.
Jednym meldunkiem Niemiec pracujący dla Stalina uratował Rosję.
Koniec jak w tragedii greckiej – zdradzony, zapomniany, powieszony
Japoński kontrwywiad przez lata tropił tajemniczą radiostację, aż w 1941 roku złamał szyfry. Gdy aresztowano jednego z informatorów, pętla wokół Sorgego zacisnęła się błyskawicznie. Załatwił go sam los: wyrzucił do kosza notatkę, której nie spalił.
Był pijany, wierzył, że jeszcze raz mu się upiecze. Nie upiekło się.
14 października 1941 roku wpadł jego współpracownik Hozumi Ozaki. Cztery dni później – Sorge. Aresztowano go w łóżku, z butelką whisky i egzemplarzem poezji XVI-wiecznego poety Ranrany. Nawet w chwili wpadki pozostał sobą: romantykiem, cynikiem i pijakiem z zasadami.
Jego proces w Japonii trwał trzy lata. Stalin milczał – udawał, że nie zna człowieka. Trzy razy Japończycy oferowali wymianę Sorgego na swoich jeńców z bitwy pod Chałchyn-Goł. Trzy razy Kreml odpowiedział:
„Człowiek o nazwisku Richard Sorge nie jest nam znany.”
7 listopada 1944 roku, w rocznicę rewolucji październikowej, Japończycy powiesili Sorgego i Ozakiego. Prokurator Yoshikawa powiedział po egzekucji:
„W całym moim życiu nie spotkałem człowieka większego formatu.”
Jego ciało Hanako Ishii, ukochana z Tokio, rozpoznała po butach motocyklowych i okrągłych drucianych okularach.
CYNICZNYM OKIEM: Stalin nie chciał go znać, Niemcy chcieli go ukryć, Japonia chciała go zrozumieć. Nikt nie mógł. Sorge był za bardzo jak prawda – niebezpieczny dla wszystkich, którym służył.
James Bond w służbie Stalina
Po wojnie zachodni agenci studiowali jego dossier jak biblię wywiadu. Ian Fleming – były oficer brytyjskiego wywiadu – przyznał później:
„Uważam go za najbardziej niesamowitego szpiega w historii.”
Fleming wziął z niego to, co w Bondzie najważniejsze: charyzmę, kobiety, alkohol, nienawiść do autorytetów i ostateczną samotność.
Różnica jest taka, że James Bond zawsze wychodzi z opresji. Richard Sorge nie wyszedł. Ale gdyby nie on, historia mogłaby skończyć się zupełnie inaczej.
Dopiero w połowie lat sześćdziesiątych Rosjanie przyznali, że zawdzięczają mu przetrwanie. Pośmiertnie odznaczyli go tytułem Bohatera Związku Radzieckiego. Z opóźnieniem dwadzieścia lat – bo tak długo trwała nie tylko pamięć, ale i wstyd.
Dla jednych był zdrajcą Niemiec, dla innych bohaterem komunizmu. Dla historii – człowiekiem, który wygrał wojnę, ale przegrał życie.
I tylko jedno pozostaje pewne: zanim James Bond dostał swój numer 007, świat miał prawdziwego agenta, który zagrał o wszystko – i wygrał dla tych, którzy udawali, że go nie znają.
