Miejskie sikory modre znalazły sposób na pasożyty, który mógłby zszokować niejednego ekologa. Ptaki celowo zbierają niedopałki papierosów i wyściełają nimi gniazda, aby chronić pisklęta przed kleszczami, pchłami i krwiopijnymi muchami – potwierdzili naukowcy z Uniwersytetu Łódzkiego w badaniu opublikowanym w czasopiśmie Animal Behaviour. Nikotyna i inne związki chemiczne zawarte w petach utrudniają pasożytom wykrywanie gniazd, składanie jaj, rozwój larw, a nawet przetrwanie dorosłych osobników. Modraszki odkryły coś, co ludzie wiedzą od stuleci – tytoń jest skutecznym środkiem owadobójczym. Tyle że ptaki nie czytały ostrzeżeń na opakowaniach.
Zjawisko wykorzystywania niedopałków przez ptaki jest znane naukowcom od kilkunastu lat. Meksykańska badaczka jako pierwsza zauważyła, że niektóre miejskie wróble wyściełają petami swoje gniazda, a czasem wręcz używają ich jako podstawowego materiału budulcowego. Później podobne przypadki zaobserwowano w Europie – w Portugalii i Francji – u kilku różnych gatunków, co skłoniło biologów do dokładniejszego zbadania, jaką funkcję może pełnić to zachowanie.
Lawenda niedostępna, niedopałek pod ręką
Dla łódzkich naukowców punktem wyjścia było inne, dobrze udokumentowane zachowanie modraszek. Dr Michał Glądalski z Wydziału Biologii i Ochrony Środowiska UŁ wyjaśnił genezę badań:
„Dla nas punktem wyjścia do zajęcia się tym tematem była wiedza o nieco podobnym, ale innym ciekawym zachowaniu. Ptaki te często wkładają do swoich gniazd rośliny aromatyczne, takie jak mięta czy lawenda, które mogą działać jak naturalne repelenty, odstraszając pasożyty. Zaczęliśmy się zastanawiać, czy może istnieje jakaś analogia z niedopałkami”.
W środowisku miejskim ptaki mają do dyspozycji zupełnie inne materiały niż w naturalnych siedliskach. Muszą na bieżąco dostosowywać swoje zachowania do tego, co jest dostępne, a to sprzyja sięganiu po nietypowe zasoby. Tam, gdzie nie ma lawendy, jest asfalt usłany petami.
CYNICZNYM OKIEM: Człowiek zaśmieca miasto tysiącami niedopałków, a ptaki robią z tego apteczkę. Modraszki to jedyne istoty, które znalazły pozytywne zastosowanie dla nałogu palenia – i nawet za to nie dostały grantu badawczego.
Zdrowsze pisklęta, ale z gwiazdką
Zespół dr. Glądalskiego przeprowadził eksperyment porównujący trzy typy gniazd: w pełni naturalne, naturalne z celowo włożonymi niedopałkami oraz gniazda sterylne przygotowane przez badaczy. Wyniki okazały się jednoznaczne – pisklęta wychowywane w gniazdach z niedopałkami były zdrowsze, miały wyższy poziom hemoglobiny i wyższy hematokryt niż te z gniazd pozbawionych papierosowych odpadków.
Obecność petów nie eliminowała pasożytów całkowicie, a jedynie częściowo ograniczała ich liczebność. Nawet taki efekt poprawiał jednak ogólną kondycję fizjologiczną młodych ptaków i zwiększał ich szanse na przeżycie. Najzdrowiej rozwijały się pisklęta z gniazd sterylnych – co logiczne, bo nie miały kontaktu ani z pasożytami, ani z toksynami.
I tu pojawia się ciemna strona odkrycia. Papierosowe odpadki zawierają ponad cztery tysiące związków chemicznych, w tym arsen, wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne i metale ciężkie o udowodnionym działaniu genotoksycznym, uszkadzającym DNA.
„Pozytywne działanie przez redukcję pasożytów trzeba więc zestawić z potencjalną toksycznością niedopałków” – stwierdził dr Glądalski, podkreślając potrzebę kolejnych badań nad długofalowymi skutkami tego zachowania.
CYNICZNYM OKIEM: Modraszki znalazły się w tej samej pułapce co ludzie – krótkoterminowa korzyść kosztem długoterminowego ryzyka. Różnica polega na tym, że ptaki przynajmniej nie robią tego sobie, tylko pasożytom.
Ptaki uczą się od sąsiadów
Skąd u modraszek bierze się skłonność do sięgania po tak nietypowy materiał budulcowy? Dr Glądalski wskazuje na połączenie instynktu i nauki społecznej.
„Na pewno istnieją instynktowne mechanizmy, które odgrywają tu rolę, ale ważna jest również nauka przez obserwację. Potwierdzono, że ptaki uczą się od siebie nawzajem, na przykład od sąsiadów. Często zaglądają do cudzych gniazd, sprawdzają, jak są zbudowane, czy są w nich jaja, a przy okazji dochodzi do różnych interakcji między parami. Życie społeczne i podpatrywanie innych zdecydowanie ma dla nich znaczenie”.
Modraszki prowadzą więc coś w rodzaju miejskiego transferu wiedzy – jedna para odkrywa skuteczność niedopałków, sąsiedzi zaglądają do gniazda, oceniają efekt i kopiują rozwiązanie. To mechanizm adaptacji do środowiska, które człowiek zmienił nie do poznania, a ptaki – zamiast czekać na powrót lawendy – znalazły substytut w najbardziej prozaicznym odpadku nowoczesnej cywilizacji.
