Shi Heng Yi przez lata uchodził za uosobienie spokoju, dyscypliny i wewnętrznej siły – człowieka, który zdaje się unosić ponad chaosem zwykłego życia. Tymczasem w rozmowie nagranej dla kanału Mulligan, znanego z długich, refleksyjnych wywiadów dokumentalnych, pojawia się portret zupełnie inny: portret mężczyzny, który przez dwa lata ocierał się o stan zbliżony do depresji, tracił sen, apetyt i poczucie sensu, a jednocześnie publicznie funkcjonował jako latarnia dla milionów obserwujących. To wywiad zapowiadany jako ostatni w tej formule, prowadzony przez gospodarza zwracającego się do mistrza po imieniu Jordan, i właśnie ta deklaracja finału nadaje całej rozmowie ton pożegnalnego rozliczenia z dawnym wizerunkiem.
Punktem wyjścia stała się chińska astrologia – rok węża i nadchodzący rok ognistego konia. Co ciekawe, sam Shi Heng Yi przyznaje, że przez większość życia traktował horoskopy jak zabobon, który zupełnie z nim nie rezonował. Dopiero stopniowe otwarcie się na myśl, że ludzie zajmują się tymi rzeczami od tysięcy lat nie bez powodu, skłoniło go do głębszego wczytania się w symbolikę węża. Odnalazł tam dokładnie to, czego potrzebował usłyszeć: opowieść o zrzucaniu starej skóry, o porzucaniu tego, co przestało służyć, o pozbywaniu się balastu noszonego przez zbyt wiele lat. Jak sam ujmuje, „aby mogło pojawić się coś nowego, coś starego musi odejść. I właśnie teraz doświadczyłem tego na własnej skórze”.
To, co przez dwa lata wydarzyło się w życiu Shi Heng Yi, trudno nazwać drobną korektą kursu. Przeprowadził się z Niemiec, gdzie znajduje się świątynia będąca jego domem przez wiele lat, by wesprzeć rodzinę, wychować syna i być przy żonie. Z dnia na dzień całe znane otoczenie zostało dosłownie odcięte – ludzie, codzienny grafik, miejsce, rytm życia. Równolegle porzucił relacje z mistrzami sztuk walki, za którymi wcześniej podążał, ucząc się od nich zależności między nauką a tysiącletnimi metodami treningu. Tożsamość, którą uważał za siebie, jak mówi, została roztrzaskana na wielu poziomach naraz.
Mroczna noc duszy, czyli kiedy guru nie ma nic do zaoferowania
Prowadzący sięga po pojęcie, które krąży wokół całej rozmowy: mroczna noc duszy. Shi Heng Yi nie ucieka od tego określenia, przeciwnie – przyznaje, że pierwszy raz usłyszał to wyrażenie dokładnie wtedy, gdy sam się w nim znalazł. To ironiczny zbieg okoliczności, że człowiek postrzegany jako źródło mądrości, dyscypliny i psychicznej odporności poznał nazwę swojego stanu w chwili, gdy ten stan go pochłaniał.
Skala załamania zaskakuje samego bohatera. „Przez ostatnie dwa lata nigdy nie miałem takich wewnętrznych zmagań, można by to nawet nazwać częściową depresją”, wyznaje mistrz.
Opisuje to jako lawinę, która spadła po dekadach spokoju. „To tak, jakbym przez 30 lat nie miał żadnych problemów, a teraz nagle wszystko przychodzi w ciągu 2 lat”, mówi. Brak perspektyw, brak energii, czasem nawet brak ochoty, by cokolwiek zjeść.
Jedyną rzeczą, która utrzymywała go na powierzchni, była nauka, którą sam głosił innym przez lata. Trzymał się prostej myśli, że w najgęstszej ciemności rodzi się pierwsze światło. Powtarzał sobie, by nie poddawać się, ufać, wytrzymać i siedzieć ze sobą zamiast uciekać.
Przełom, o ile można go tak nazwać, nie był metodą ani przepisem. Shi Heng Yi opisuje go raczej jako moment kapitulacji połączonej z dziwną lekkością. „W pewnym momencie to było jak: po prostu zaakceptuj to, jak jest, dosłownie z uśmiechem, typu jak gorzej może być”, wspomina.
I właśnie ta akceptacja, paradoksalnie, otworzyła drogę do ulgi. Gdy przestał trzymać ciężar w umyśle, ciężar przestał narastać, bo – jak twierdzi – rzeczy stają się ciężkie dopiero wtedy, gdy o nich myślimy.
Z tej ciemności wyrasta wdzięczność, której sam bohater nie potrafi w pełni wyjaśnić. Twierdzi, że ten, kto wychodzi z takiego doświadczenia, nie jest już tym samym, który w nie wszedł. To jedna z nielicznych rzeczy, których jest pewien.
Szczerość wobec kontrastu między obrazem a rzeczywistością jest tu wyjątkowo bezpośrednia. „To, że coś wygląda świetnie na zewnątrz, nie oznacza, że osoba, gdy nie jest przed kamerą, nie cierpi”, zauważa mistrz, dodając, że media społecznościowe pokazują wyłącznie tę część, którą ludzie chcą upublicznić.
Sam przyznaje, że w najtrudniejszym okresie niemal zniknął z sieci. „Naprawdę nie wyglądałem dobrze, pozbawiony snu, pozbawiony jedzenia, emocjonalnie w naprawdę niedobrym stanie”, mówi o czasie, który nazywa konfrontacją z własnymi demonami.
I tu pojawia się jedna z ciekawszych myśli całej rozmowy. Shi Heng Yi tłumaczy, że demon i Budda są jednocześnie częścią każdego człowieka, a świadomość istnienia wewnętrznych sił – tych, które potrafią odciąć rozum i popchnąć do działania – jest warunkiem jakiejkolwiek nad nimi kontroli.
Człowieka definiuje według niego przede wszystkim nawyk. „Jesteśmy istotami nawykowymi”, stwierdza, wyjaśniając, że nawykowe stają się nie tylko zachowania, ale i wzorce myślenia.
Automatyzm nawyku ma jednak cenę. Zastępuje on, zdaniem mistrza, zdolność do bycia w pełni świadomym, oddając życie pod kontrolę procesów, z których człowiek nie zdaje sobie sprawy.
Tu Shi Heng Yi przemyca to, co uważa za prawdziwy skarb świątyni Shaolin. Przypomina, że z tego samego miejsca, które słynie ze sztuk walki, wywodzi się buddyzm Zen przyniesiony przez Bodhidharmę, i że to właśnie nauki Zen, a nie ruch ciała, mają wyzwalać człowieka z nawykowych mechanizmów.
CYNICZNYM OKIEM: Wywiad płynnie przerywają reklamy elektrolitów i usługi badań krwi, sprzedające klarowność umysłu za pieniądze. Mistrz uczy, że nie posiada nic i niczego mu nie odbiorą – tuż obok kodu rabatowego „mulligan” i pełnej lodówki sponsorskich napojów.
Co dalej z mistrzem, który nie chce być postacią?
Druga część rozmowy schodzi z poziomu osobistego na poziom globalny. Prowadzący przywraca wcześniejszą wymianę zdań o Dubaju i o tym, co bohater nazywa „usunięciem bezpieczeństwa” w regionie, dotąd uchodzącym za jeden z najbezpieczniejszych na świecie. Dla Shi Heng Yi to nie tylko jednostkowy incydent, lecz symptom czegoś większego. Cały świat znajduje się jego zdaniem w okresie przejściowym, a stare wyobrażenia o tym, jak żyć, kogo słuchać i jakie cele sobie stawiać, dobiegają końca.
Mistrz dostrzega ostry kontrast między swoim światem a rzeczywistością wojny. „Z jednej strony ludzie dyskutują i wchodzą w konflikt z powodu tego, jaka jest lepsza technika oddychania, a druga rzeczywistość jest taka, że nie ma już o czym dyskutować”, mówi o tych, którzy uciekają przed bombami.
Z tego wyciąga wniosek brutalnie prosty. Gdy znika fizyczne bezpieczeństwo, przestaje mieć znaczenie, ile pieniędzy posiadasz, bo pozostaje wtedy tylko jeden priorytet.
Źródło konfliktu sprowadza do jednej zasady. „Konflikt w świecie jest dlatego, że istnieją siły, które chcą więcej niż jest to konieczne”, twierdzi, nazywając to chciwością i ułudą, że cokolwiek zdobyte da się zatrzymać na zawsze.
Co istotne, ten sam mechanizm rozpoznaje u siebie. Przyznaje, że w pewnych obszarach kierowały nim dokładnie te same wzorce, co światem pogrążonym w wojnie, i że jego osobistą lekcją stało się proste „dość znaczy dość”.
Stąd już blisko do filozofii, którą Shi Heng Yi stawia w centrum nowego etapu. „Niczego nie posiadam w tym życiu. Nie ma niczego, co można by mi odebrać”, oświadcza, traktując to jako źródło ulgi, a nie wyrzeczenia.
Jego recepta brzmi paradoksalnie pasywnie, choć on sam zaprzecza takiej interpretacji. „Zamiast narzucać życiu własne pomysły, wycofaj się trochę, bądź otwarty i po prostu zobacz, co w tej konkretnej chwili to życie daje ci jako możliwości”, radzi.
Mistrz upiera się, że to nie jest bierność, lecz jej przeciwieństwo. Według niego porzucenie ego oznacza, że nie można być bardziej żywym, bo człowiek wchodzi w nieprzerwaną komunikację z życiem zamiast walczyć z każdym oporem.
Cała ta konstrukcja opiera się na zniesieniu granicy między „ja” a „światem”. Gdy przestajemy utożsamiać się wyłącznie z ciałem, znika podział na mnie i na to, co na zewnątrz – kamera, światło, pokój i obserwator stają się jednym.
Najciekawszy jest jednak moment, w którym Shi Heng Yi otwarcie demontuje własną mitologię. Pytany, czy zrzucenie szat nie zawiedzie milionów ludzi, którzy postawili go na piedestale, odpowiada, że decyzja była łatwa. „Lepiej dla mnie potrząsnąć masami”, mówi, dodając, że nie chce zatrzymywać obserwujących, którzy wierzą wyłącznie we własną projekcję.
To prowadzi do rozliczenia z samym tytułem. Mistrz przypomina, że nigdy nie nazywał siebie mnichem, choć media uparcie tak go przedstawiały, a nawet nagłówki o „fałszywym mnichu” nie skłaniały go do prostowania. Dziś twierdzi, że esencja jest ta sama, szata czy nie szata, tytuł czy bez tytułu, i że jego przesłaniem zawsze było patrzenie poza formę.
Najbardziej obrazowo tłumaczy to przez metaforę postaci z popkultury. „Spider-Man, Wolverine, Colossus – oni wszyscy mają swoje historie. Ale ta historia to nigdy nie jesteś ty”, mówi o swoim strachu przed utratą roli mistrza Shaolin.
Shi Heng Yi wylicza własne równoległe życiorysy z niemal czułą ironią. Jest historia ojca, którą znają tylko żona i syn, jest publiczna historia mistrza, jest wreszcie pasja, o której mało kto wie – budowanie silników, składanie wyścigowych motocykli Ducati, zupełnie niezwiązane z duchowością.
Pointą tej refleksji jest pytanie o tożsamość. Kim jest ten, kto umożliwia wszystkie te historie naraz, kto może przyjąć każdą formę, nie utożsamiając się z żadną? Odpowiedź mistrza brzmi: nikt. Cierpienie zaczyna się dopiero wtedy, gdy całą swoją tożsamość włożymy w jedną opowieść o sobie.
Prowadzący trafnie zestawia to z doświadczeniem komandosów Navy Seals, z którymi rozmawiał – ludzi gubiących się po przejściu na emeryturę, bo zbyt mocno utożsamili się z rolą bohatera. To pułapka tożsamości, która działa identycznie u wojownika i u mistrza duchowego, niezależnie od szat i tytułów.
Zapytany wprost, co dalej, Shi Heng Yi nie udaje, że zna odpowiedź. „Pierwsza rzecz, jaka by mi przyszła do głowy, to: naprawdę nie wiem”, przyznaje, choć zaraz dodaje, że jedną rzecz jednak wie na pewno.
Wie mianowicie, dlaczego nazywano go fałszywym mnichem i skąd brało się wyczuwane przez ludzi pęknięcie. Twierdzi, że świat wciąż ocenia po tym, jak coś wygląda na zewnątrz, i że wielu nauczycieli świadomie utrzymuje fasadę, bo prawda spłoszyłaby obserwujących.
Po trzydziestu ośmiu latach samotnego szukania na drodze Shaolin formułuje wniosek, który brzmi niemal jak herezja wobec własnej marki. „Sam ruch i sztuki walki – nic. Bo to, na co wskazuje Bodhidharma, na co wskazuje Zen, to czysty umysł”, mówi, apelując do wszystkich praktykujących, by sięgnęli wreszcie po naukę Zen zamiast samych ćwiczeń fizycznych.
I tu, w finale, ujawnia się prawdziwa natura tego człowieka – mieszanka powagi i autoironii. Zapowiadając, czym zajmie się dalej, podsumowuje całą swoją przemianę jednym zdaniem, w którym pokora spotyka się z poczuciem humoru. „Nie wiem, co Shi Heng Yi zamierza zrobić. Ale pewnie będzie mówił więcej takich bzdur jak ta”, kwituje mistrz, który właśnie publicznie rozmontował legendę, jaką sam o sobie zbudował.
